LANDLINK
Icon collectivity def front.png
Icon biobased def front.png
Icon energy def front.png
Icon landscape def front.png
Impressie Landlink.jpg
- this page currently has no translation available
- de mobiele versie van deze pagina betreft een korte introductie, de volledige versie is enkel op desktop beschikbaar
De huidige ontwikkeling van erven is met name die van de happy few; wonen in het groen, dat kan, mits je er flink voor betaalt. Met Landlink zeggen we juist: ontwikkel inclusieve, hedendaagse woonprogramma's, die een blijvende relatie met het landschappelijk en agrarisch systeem tot stand brengen.
INTRODUCTIE
CONTEXT

Landlink is de titel van de inzending die Woonpioniers heeft gedaan voor de EO Wijers ontwerp-prijsvraag 2019-2020 -Verrukkelijk landschap; naar een aantrekkelijk en vitaal platteland-. Als één van de geselecteerde finalisten hebben we Landlink verder uit kunnen werken, in samenwerking met H+N+S (landschapsarchitecten), GG-Loop (architecten) en Revolution Development (gebiedsontwikkeling stedelijk en landelijk gebied).

LANDLINK IN HET KORT

Met Landlink hebben we een ontwikkelvisie voor (in eerste instantie) vrijkomende agrarische bedrijven (VAB's) uitgewerkt, die als katalysator integraal een aantal grote maatschappelijke opgaven aanpakt: (de invloed van) klimaatverandering, de huidige milieu- en landbouwproblematiek, de energietransitie, vergrijzing, vereenzaming en het gebrek aan woningen in Nederland. Zo is Landlink in feite een combinatie van het ruimt-voor-ruimte instrumentarium en het groenontwikkelfonds, en bouwt op beide voort. Ook Landlink opereert in ons denken als ontwikkelfonds (Landlink-ontwikkelfonds, afgekort LLOF) en werkt tussen top-down en bottum-up, schouder aan schouder met lokale agrariërs, toekomstige bewoners en overheden aan de revitalisatie van onze leefomgeving als geheel. 

VERTREKPUNT: VAB-PROBLEMATIEK

Onder invloed van schaalvergroting en gebrek aan opvolging daalt het aantal landbouwbedrijven in Nederland al jaren. Waar een boer die stopt zijn grond meestal verpacht aan boerende buren, vallen de (verouderde) opstallen geregeld ten prooi aan verloedering of ongewenste activiteiten. Het ontwikkelen van dit soort locaties wordt nu vaak uitgesteld, is ruimtelijk gezien ingewikkeld (in verband met milieuhinderaspecten en bestemmingsplannen), weegt voor de stoppende boer vaak niet op tegen de kosten van verplicht saneren en de hand van de fiscus, of gebeurt op een manier die verder niet van maatschappelijke meerwaarde is (villa’s in het groen).

Voorbeeld VAB-locatie

BOUWEN, BOUWEN, BOUWEN?

Toch schuilt in het vrijkomen van agrarische bedrijven een onbenutte kans. De getallen lopen uiteen, maar er zullen in grote delen van ons land naar verwachting nog honderdduizenden woningen moeten worden bijgebouwd het komende decennium. En naast een kwantitatieve opgave is de vraag vooral hoe we in al dat bouwen en de manier waarop we wonen een kwalitatieve balans weten te vinden, met elkaar en onze omgeving. Kortom; hoe zou met wat visie en lef de ontwikkeling van woningen op VAB-locaties langs de historische linten van dorp en stad, juist kunnen worden benut om te investeren in het omringende landschap, nieuw perspectief voor agrariërs, en circulaire, inclusieve woonprogramma’s? Om zo een integrale verandering van ons leefsysteem op gang te brengen.

Overigens beperkt Landlink zich niet tot VAB-locaties. Ze vormen binnen onze plannen een concreet vertrekpunt, maar ontwikkeling á la Landlink is ook op andere locaties toepasbaar.

DRIE HOOFDINGREDIËNTEN

Onze visie bestaat uit drie hoofdingrediënten: ten eerste benutten we met Landlink de ontwikkeling van een VAB-locatie om het ruimtelijk systeem in ieders belang opnieuw in te richten. Schouder aan schouder met boeren uit de buurt, toekomstige bewoners, overheden en een team van experts. Ten tweede pleitten we voor nieuwe, toonaangevende woonomgevingen in het groen, waar de zorg voor ons eco-systeem, het delen van bepaalde voorzieningen en onderling contact vanzelfsprekend zijn. Tot slot laten we zien hoe Landlink op een samenhangende, regiospecifieke manier diep doorwerkt in het landschap.

De ontwikkeling van een VAB-locaties á la Landlink begint met een lokale herverkaveling die nieuw perspectief biedt aan agrariërs uit de buurt en ruimte vrijmaakt voor nieuwe, robuuste groenstructuren.
1. RUIMTE EN DRAAGVLAK
STUDIEGEBIED HILVARENBEEK

Als geselecteerd finalisten hebben we onze visie op de ontwikkeling van VAB-locaties binnen een studiegebied in Hilvarenbeek, in de Noord-Brabantse Kempen, tegen het licht van de praktijk kunnen houden. We hebben een aantal potentiële VAB-locaties geïdentificeerd, het landschappelijk systeem onder de loep genomen en de provinciale en gemeentelijke woonvisie onderzocht. Ook zijn we in gesprek gegaan met lokale stakeholders, waaronder boeren in het gebied. Op basis hiervan hebben we een schetsontwerp en voorbeeldberekening uitgewerkt.

Voorbeeld VAB-locatie

VAN RUILEN KOMT RUIMTE

Onze praktijkstudie heeft een hoop waardevolle inzichten opgeleverd. Zo is de praktische noodzaak, maar vooral ook de meerwaarde van een intelligent ruilverkavelingsproces naar voren gekomen, als basis voor onze ontwikkelvisie. Bijvoorbeeld omdat het ontwikkelen van woningen in het buitengebied niet zelden tegen ruimtelijke restricties aanloopt, zoals milieuhinderfactoren, die een woonbestemming in de weg kunnen zitten. Verder is het aaneenschakelen van gefragmenteerde groenstructuren waardevol, wil met de ontwikkeling van een VAB, zoals wij voorstellen, het omringende landschap werkelijk gerevitaliseerd worden. Denk, in het geval van Hilvarenbeek, aan het verbreden en vernatten van beekdalen en het aanplanten van houtwallen. Maar minstens zo belangrijk is dat het ruilen van ruimte juist ook de belangen van boeren in de omgeving ten goede kan en moet komen. Pas dan kan Landlink echt vleugels krijgen. Hieronder gaan we daar wat dieper op in.

Zoom-call met stakeholders in ons studiegebied

BOERENBELANGEN

De ruimte in ons land is schaars en de belangen van boeren komen steeds vaker in de knel met die van andere actoren en maatschappelijke doelen, zoals de reductie van broeikasgassen en het creëren van biodiversiteit. Tegelijkertijd heeft een dolgedraaid marktsysteem boeren juist tot vergaande intensivering en monocultuur gedwongen. Die “dubbele” druk op de agrarische sector zorgt voor boze gezichten, voor tractoren op het Malieveld, voor een impasse. Terwijl een verrukkelijk landschap begint bij een enthousiaste boer. Zij spelen als dragers van het landschap een cruciale rol.  

De ontwikkeling van een VAB-locatie begint binnen onze visie dan ook met een intelligente ruilverkaveling, schouder aan schouder met boeren uit de nabije omgeving. De beschikbare grond en middelen die de ontwikkeling van VAB-locaties vrijmaakt wordt ondergebracht in een Landlink-ontwikkelfonds (LLOF), en ingezet om een gezonde verandering op gang te brengen. Een team van Landlink-experts begeleidt dit proces.

DE BEWEGINGSRUIMTE

Welke bewegingsruimte biedt dit proces? Om te beginnen kunnen de beschikbare VAB-gronden opnieuw worden verdeeld, en verpacht voor langere looptijden en tegen betere prijzen dan nu vaak gebeurt. Dit geeft boeren de nodige stabiliteit om duurzame investeringen te kunnen doen. Tevens opent dit spel de deur voor het ruilen en gunnen van grondposities tussen boeren onderling. 

 

Verder biedt de aanleg en het beheer van nieuwe landschapselementen, waarin het LLOF investeert, kans tot verbreding van de bedrijfsvoering en de teelt van nieuwe gewassen. Ook wordt gekeken naar sterke links tussen de boeren en de toekomstige bewoners van het gebied: zoals de (semi-)professionele co-productie van voedsel (principe "Herenboeren"), het lokaal opwekken en opslaan van stroom en mogelijke horeca- en recreatieconcepten in het groen. Tot slot wordt aan de "Landlink-tafel" onderzocht welke regionale, provinciale, landelijke en Europese subsidies mogelijk aansluiten bij de veranderkoers.

VOORBEELD WERKING HERVERKAVELING

BOER GIEL STOPT

Ik ben gestopt met boeren en val tussen wal en schip. Wanneer ik mijn VAB-locatie nu verkoop weegt dat niet op tegen de kosten die komen kijken bij het saneren van mijn opstallen en de hand van de fiscus. Mocht op mijn erf woningontwikkeling kunnen plaatsvinden, dan zou ik een betere prijs krijgen en zo wellicht in mijn pensioen kunnen voorzien. Maar nu is dat geen optie, alleen al vanwege de geurcontouren van mijn buren.

BOER STEF INTENSIVEERT

Ondanks dat er boeren zijn die stoppen, zou ik juist willen uitbreiden en investeren in schonere, diervriendelijke stallen. Daarvoor heb ik wel extra grond nodig, om meer mest weg te kunnen zetten. De erfpachtvoorwaarden van boeren als Giel zijn voor mij echter riskant: korte looptijden en hoge prijzen. Ik snap hem wel, die grond is nu zijn pensioen, maar het zet de boel op slot. Ik durf nu geen grote stap te nemen.

BOER ROOS EXTENSIVEERT

De voedselketen is gewoon doorgedraaid; ik krijg vaak geen faire prijs voor mijn gewassen. Ik zou willen extensiveren en verbreden maar daarvoor zijn investeringen, helpende handen en extra land nodig. In m’n eentje lukt me dit niet.

Binnen Landlink maken we de milieu-impact van het bouwen van woningen én het leven in die woningen middels 'GRASP' op een ruimtelijke manier inzichtelijk. Vervolgens wordt de impact zoveel als kan lokaal in balans gebracht. Zo ontstaan groene, levendige woonsystemen in verbinding met het landschap, waar mensen wonen die betekenis vinden in de zorg voor onze leefomgeving en elkaar.
2. levendige woonsystemen
RUIMTE VOOR NIEUWE TYPOLOGIEËN

Op heel wat boerenerven in ons land zijn (onder andere) middels de rood-voor-rood-regeling exclusieve buitenhuizen gebouwd (ruimte-voor-ruimte-principe). Zo is het platteland enerzijds tot industrieterrein voor de steeds verder opgeschaalde agrarische sector, en anderzijds tot villawijk verworden. Landlink pleit voor een inclusievere, diversere benadering van wonen in het buitengebied, één die meer ruimte geeft aan het groeiend aantal mensen dat intrinsiek gemotiveerd is een holistische levensstijl vorm te geven.

Om de ruimtelijke kwaliteiten van het buitengebied te kunnen waarborgen gaat ook Landlink in principe uit van van rood-voor-rood; de kubieke meters van bestaande opstallen zijn leidend, we voegen niet meer toe. Maar afhankelijk van de context ook niet persé minder. Juist door het creëeren van kleine, levendige woonsystemen, in plaats van enkele "slaapplekken" voor de welgestelden, voegt Landlink betekenis toe aan het landschappelijk systeem. Niet alleen blijkt uit onze voorbeeldberekening dat een gemixt programma van, bijvoorbeeld, dertig woningen (op een gemiddeld erf van één hectare) het LLOF meer investeringsmogelijkheden oplevert dan drie flinke landhuizen, bovenal maakt het collectieve voorzieningen en veerkrachtige samenwerkingsverbanden mogelijk. 

WAT IS DUURZAAM?

Primair in onze gedachtegang is dat de bouw van én het leven in kleine enclaves in het landschap, dat landschap nieuw leven inblazen en ons leefmilieu niet verder vervuilen maar zuiveren. Om te overzien en doorgronden wat de impact van ons handelen eigenlijk is, en hoe we die impact op een duurzame manier kunnen reduceren en compenseren, hebben we daarom een visueel simulatiemodel ontwikkeld, genaamd GRASP.

 

In zijn huidige vorm berekent dit model onder andere de eenmalige en jaarlijkse productie van CO2, en laat op interactieve wijze zien hoe deze (drastisch) gereduceerd kan worden. Bijvoorbeeld door met circulaire materialen passieve huizen te bouwen, het delen van auto's, of het gezamenlijk verbouwen van voedsel. Vervolgens toont de applicatie hoe de de resterende CO2-last dichtbij huis, afgestemd op de lokale gelaagdheid van het landschap, kan worden opgevangen; zoals door het planten van een bepaald type en aantal bomen, door andere vegetatiesoorten, of bijvoorbeeld door uitgedroogde gronden te vernatten.

Meer dan een fraaie rekenmachine voor op de tekentafel, is deze app een krachtig bewustwordingsinstrument ontstaan. Een manco van projectmatige natuurcompensatie, zoals nu al wordt uitgevoerd, is de vaak onpersoonlijke, abstracte laag waarop die zich afspeelt. In plaats van een verplichte "aflaat" ergens buiten beeld, is het samen en lokaal verkleinen van onze voetafdruk in de kern juist het zingevend  en verbindend principe achter Landlink.   

VOORBEELD WERKING SIMULATIEMODEL

Hieronder wordt in vier afbeelding de werking van het simulatiemodel geïllustreerd. De eerste afbeelding toont de verschillende invoerstappen van het simulatiemodel in zijn huidige vorm.

Op basis van de eerste invoerstappen verschijnt om te beginnen een schematische visualisatie van het ruimtegebruik op erfniveau. De visualisatie past zich realtime aan wanneer bepaalde parameters weer verandert worden.

Vervolgens breidt de visualisatie zich uit met het landareaal, de landschapselementen en de voorzieningen die bovenop de beschikbare ruimte van erfgebied (A) nodig zijn om de totale CO2-last van bouwen en leven lokaal in balans te brengen (B en C). Daarin is de afzonderlijke impact van de verschillende thema's onderverdeeld met stippellijnen (B). Ook wordt het benodigd aantal aanvullende PV panelen en/of windturbines getoond (type en verhouding zijn te customizen) om in de totale energiebehoefte te voorzien. Alsmede het aantal en type auto's (elektrisch of brandstof) op basis van de ingevoerde mobiliteitsvoorkeuren (C). De mix van landschapselementen (B) kan worden uitgebreid en aangepast op basis van de lokale ondergrond, en is nu gebaseerd op ons studiegebied in Hilvarenbeek.

 

In de onderstaande afbeeldingen laten we de output van twee verschillende invoerscenario's zien. In het eerste scenario hebben we de parameters ingevoerd op basis van een traditionele bouwontwikkeling (veel beton en steen), een reguliere energieopzet volgens de minimale eisen uit het bouwbesluit (BENG, Bijna ENergieneutrale Gebouwen) en een gemiddelde leefstijl, waarbij weinig wordt gedeeld, voedsel in de supermarkt wordt gekocht (standaard dieet; veel vlees en zuivel) en relatief veel wordt gevlogen.

 SCENARIO 1:   TRADITIONEEL

In scenario twee hebben we de parameters ingevoerd op basis van een circulaire bouwontwikkeling (o.a biobased materiaalgebruik), een passieve energieopzet, het delen van elektrisch auto's en een standaard dieet dat deels lokaal wordt geproduceerd.

 SCENARIO 2: 

 SMALL FOOTPRINT 

Dankzij samenhangende groen- en blauwstructuren, waar nieuwe wandel- en fietsroutes langs toegankelijke, inspirerende erven lopen, verzacht Landlink de soms (letterlijk en figuurlijk) harde grenzen tussen dorp/stad en platteland. Zo zijn niet alleen boeren en bewoners gebaat bij Landlink, maar wij allemaal.
3. EEN coherent LANDSCHAP
SAMENHANG EN STABILITEIT 

De ontwikkeling van VAB-locaties binnen het Landlink-ontwikkelfonds maakt eenmalige en revolverende opbrengsten vrij die in het landschap geïnvesteerd worden. Die investeringen zijn regiospecifiek, sluiten aan bij lokale en provinciale landschappelijke opgaven én staan in relatie tot de milieu-impact van de VAB-ontwikkeling, zoals omschreven in hoofdstuk twee. Aan de hand van ons studiegebied in Hilvarenbeek hebben we hieronder de contouren van een mogelijk scenario geschetst. 

Ook hebben we een voorbeeldberekening gemaakt van wat de ontwikkeling en exploitatie van een gemiddelde VAB-locatie á la Landlink mogelijk oplevert, eenmalig en terugkerend. Vervolgens hebben we gekeken naar de kosten van beheer en aanleg van mogelijke landschappelijke elementen. Die balans schetst een veelbelovend beeld. Daarbij zijn we overigens nog niet eens van goed denkbare subsidies en investeringen vanuit de waterschappen, de provincies en het rijk uitgegaan. 

VOORBEELDSCENARIO HILVARENBEEK

Ons studiegebied aan de westzijde van Hilvarenbeek bestaat historisch gezien uit een rijk, gelaagd landschap vol landschapselementen waarvan veel inmiddels verdwenen zijn. Door het terugbrengen van houtwallen en laanbomen, en het verbreden en vernatten van de aanwezige beekloop versterken we de gebiedsidentiteit. Ook zorgen we op die manier dat de bodem bij hevige neerslag het water als een grote spons opneemt, en in droge tijden langer vasthoudt. Verder revitaliseren we in samenwerking met staatsbosbeheer het nabij gelegen Natura 2000 gebied: (ziek en dood) naaldhout wordt vervangen door inheemse loofhoutsoorten en we voegen geheel nieuwe boscomplexen, boszoom- en mantelvegetaties toe. 

Aansluitend op de woonbehoefte van Hilvarenbeek realiseren we op vijf erven samen een toekomstbestendige mix van 190 huur- en koopwoningen voor alleenstaanden, starters, senioren, doorstromers, zelfbouwers en cpo-initiatieven. Op en tussen de verschillende erven worden allerhande voorzieningen, spullen en (buiten)ruimtes gedeeld. De woningen zelf zijn niet alleen circulair en nul op de meter, maar de totale CO2-impact van bouwen én leven staat lokaal in balans met de aangebrachte landschapselementen.

 HUIDIGE SITUATIE 

 TOEKOMSTSCENARIO 

BOER GIEL NU

Na een intensief maar mooi proces was het dan zover, en heb ik mijn gronden verkocht aan Landlink. Ik kreeg een faire prijs betaald en kon blijven wonen in mijn eigen woning op het erf. Ik ben vooral ook blij voor mijn boerende buren, die nu eindelijk weer perspectief hebben. 

BOER STEF NU

Dankzij de ruilverkaveling van Landlink heb ik mijn veestapel kunnen uitbreiden en de sprong gewaagd naar een nieuwe, schone stal wat verderop. Dit is een gigantisch vooruitgang voor mij, voor mijn dieren en voor het leven om de boerderij heen. Ik ontvang mensen hier met trots.

BOER ROOS NU

Ik heb veel minder dieren nu, maar kan ze binnen Landlink het jaar rond vrij laten grazen in de nieuwe natuur die is ontstaan. Het prachtige vlees daarvan verkoop ik allemaal op de Nederlandse markt, voor een veel betere prijs. Verder verbouwen de bewoners van Landlink een groot deel van hun voedsel zelf en huren mij daarbij vaak in.

 Woonpioniers 

 

 H+N+S 

 

 

 GG-loop 

 

 

Revolution Development 

Daniël Venneman

Arthur van der Lee 

 

Tim Kort

Josje Hoefsloot

Cristina di Paola

Giacomo Garziano

Gianmarco Daniele

Jeroen Pijnenburg

MEER INFO?
  • Instagram - Black Circle
  • Facebook